Op 15 mei 1891 start de in Zaltbommel geboren en getogen ingenieur Gerard Philips, met steun van zijn vader Frederik − een succesvolle lokale bankier en ondernemer − een gloeilampenfabriek in Eindhoven: Philips & Co. Vijf jaar later voegt zijn zestien jaar jongere broer Anton zich bij het bedrijf. Hij neemt de commerciële zaken voor zijn rekening, zodat Gerard zich meer kan richten op de techniek en productie. Dit blijkt een zeer succesvolle combinatie.
Het bedrijf groeit uit tot een breed georiënteerd elektronicaconcern. In de jaren zeventig van de 20e eeuw heeft Philips meer dan 400.000 medewerkers in dienst en bezit het bedrijf meer dan 300 fabrieken in alle windstreken. Tegenwoordig richt Philips zich op innovatieve gezondheidstechnologie, met als doel de levenskwaliteit van mensen te verbeteren.
Het sociale en innovatieve ondernemerschap waar het bedrijf bekend om staat, krijgen de kinderen met de paplepel ingegoten van vader Frederik. Saillant detail: Frederik Philips was een neef van Karl Marx. Deze grondlegger van het Marxisme bezocht Zaltbommel meerdere malen en hij heeft hier ook aan zijn boek Das Kapital gewerkt.
De bundeling van krachten en talenten van de uiteenlopende karakters leidde uiteindelijk tot een bedrijf dat de wereld zou veranderen met zijn vindingen. En deze reis startte hier in Zaltbommel.
Beschrijving van het kunstwerk
Het kunstwerk ter ere van de grondleggers van Philips bestaat uit drie levensechte bustes van gepatineerd brons. Op het hoogste punt ziet u vader Frederik Philips (lokaal werd hij Frits genoemd) en schuin rechts daaronder zoon Gerard met links aan diens zijde zijn broer Anton. De bustes zijn geplaatst op een schuin tableau in de vorm van het Philips-logo. Over het tableau meanderen twee golven. Net als in het officiële Philips-logo staan deze golven symbool voor elektromagnetische golven, het natuurkundige verschijnsel waarmee Philips groot geworden is. De golven staan ook symbool voor de rivier de Waal, de levensader van Zaltbommel. De avontuurlijke Anton Philips was volgens de overleveringen een van de weinigen die het aandurfde om de brede rivier vol verraderlijke stromingen over te zwemmen. De sterren uit het officiële logo ontbreken: de drie mannen zijn immers de sterren.
De drie hoofden hebben een expressie die hoort bij hun karakter: de wijze, ervaren vader Frederik, alles overziend. De onderzoekende, ingetogen Gerard en tot slot zijn zestien jaar jongere broer, de extroverte Anton, die vol jeugdige bravoure met een open blik de wereld inkijkt. De wereld die op dat moment nog aan zijn voeten ligt. Zowel Gerard en Anton zijn afgebeeld op jongere leeftijd, in het begin van hun gezamenlijke avontuur.
Positie bustes
De hoofden zijn nauwkeurig ten opzichte van elkaar gepositioneerd op het tableau. Vader Frederik, vorsend en vaderlijk, iets hoger geplaatst op het hoogste punt, overziet alles met zijn levenswijsheid. Zijn blik is gericht op het huis waar zijn zonen geboren zijn en dat gelegen is aan de Korte Tolstraat. Later verhuisde het jonge gezin naar Markt 9. Op de gevel van dit huis bevindt zich een plaquette die hieraan herinnert De beide broers zijn lager geplaatst op kleine afstand van elkaar, nauw met elkaar verbonden. Anton staat een klein stukje vooraan, passend bij zijn onstuimige karakter als jonge man.
De blik van Gerard is onderzoekend naar beneden gericht. De “blikvanger’ is een gloeispiraal van een gloeilamp, die gestileerd is afgebeeld in het trottoir. Gerards gezichtsuitdrukking en houding zijn gebaseerd op een van de schaarse foto’s van hem uit zijn jongere jaren.
Tableau en poten
Het Philips-tableau met de drie bustes steunt op drie poten, die asymmetrisch ten opzichte van elkaar en het tableau zijn geplaatst. Het materiaal van de poten en het tableau is gepoedercoat aluminium. Het profiel van het blad is kenmerkend voor de klassieke eiken tafels uit het einde van de 19e eeuw. Onder vader Frederik bevindt zich een gedraaide poot in de vorm van de hoorn van een eenhoorn: een verwijzing naar het symbool van zijn onderneming in koffie, thee en tabak. Zijn winkel was gevestigd op Markt 11, het pand dat grenst aan het stamhuis van de familie Philips op Markt 9. Een gouden eenhoorn is nog steeds prominent aanwezig op de gevel van deze voormalige winkel.
Gerard Philips wordt ondersteund door een klassieke, ambachtelijk vervaardigde tafelpoot uit het einde van de 19e eeuw, toen hij en zijn vader Philips & Co. oprichtten. De poot staat recht en solide, behorende bij het karakter van Gerard. Het laat een grote diversiteit aan vormen zien, die organisch in elkaar overgaan, net als de grote diversiteit aan producten van Philips. Deze rechte poot staat ook voor focus. De focus op gloeilampenfabricage van Gerard in de begintijd en de focus van het huidige bedrijf op gezondheidstechnologie.
Anton wordt ondersteund door een poot met een krachtige, moderne uitstraling. De poot staat een beetje dwars en ook een ‘stap vooruit’; alles in lijn met zijn karakter en de dynamiek van zijn ondernemerschap.
De drie poten beginnen onderaan dun en worden naar boven toe steeds breder, wat staat voor de groei van het bedrijf. Omgekeerd is het bedrijf ook weer fors kleiner geworden na de jaren zeventig met een duidelijke focus op gezondheid, weergegeven door het perspectief van boven naar beneden
Het tableau helt enigszins naar voren. Deze helling refereert aan de scheepshelling van inmiddels verdwenen scheepswerven in Zaltbommel die jarenlang aan vele inwoners werkgelegenheid boden. In overdrachtelijke zin zou je kunnen zeggen dat de vader zijn twee zonen ‘te water laat’ zodat ze hun eigen weg kunnen gaan in het leven, met hem altijd als steun op de achtergrond.
Algemeen
Het kunstwerk bestaat uit gegoten materialen. Dit gegeven vormt een mooie connectie met een van de belangrijkste sponsoren van het kunstwerk: de Van Voorden Stichting. Deze stichting ondersteunt maatschappelijke doelen met het overgebleven kapitaal van de Zaltbommelse familie Van Voorden, de voormalige eigenaar van Gieterij Van Voorden, die in 2022 haar activiteiten stopte. Een bedrijf met wereldfaam op het gebied van scheepsschroeven.
De hoofden zijn van brons, een tijdloos materiaal dat symbool staat voor de tijdloze waarden die het kunstwerk representeert. Het blad en de poten zijn van gegoten aluminium, hetzelfde materiaal waaruit het naastgelegen Waterhoogtebeeld vervaardigd is.
Het kunstwerk oogt toegankelijk en heeft een menselijke maat, wat hoort bij een bedrijf waarbij de mens altijd centraal staat. Het nodigt daarom uit tot interactie en het maken van foto’s met de Waal op de achtergrond onder een ‘Hollandse wolkenhemel’.
De kunstenaar
Andreas Hetfeld (1965) is een Duits-Nederlandse kunstenaar die zich in 1989 in Nederland vestigde en vooral bekendstaat om zijn monumentale sculpturen in de openbare ruimte.
Opgegroeid in de bosrijke gebieden van Zuid-Duitsland voelde hij van kinds af aan een diepe verbondenheid met de natuur. Thema’s als de natuur van de mens, vergankelijkheid, leven en dood, verleden en toekomst zijn voor hemzelf doorleefde, universele thema’s die hij vertaalt in zijn kunst. Andreas Hetfeld is een veelzijdig kunstenaar die zeer uiteenlopende technieken en materialen beheerst. Zijn werk nodigt uit tot interactie en reflectie.
In de complexe constructies van zijn stalen beelden spiegelt zich zijn opleiding in fijnmechanica en metaalbewerking. Veel van zijn publieke werken zoeken een directe verbinding met de historie en sfeer van de specifieke plek waar ze staan.
Zijn bekendste werk is ‘het gezicht van Nijmegen’, een immens Romeins masker. Het vormt een magneet voor fotografen en draagt bij aan de identiteit van de oudste stad van Nederland. Ook ‘Poort naar de Toekomst’, een monumentale en technisch vernuftige buste van grondlegger Gerard Philips is uitgegroeid tot een geliefd icoon in de moderne, dynamische stad Eindhoven, bekend als de ‘Lichtstad’ en het technologische hart van Nederland.
De rol van vrouwen binnen Philips
Zowel Frederik, Gerard als Anton Philips hadden hun rol niet kunnen vervullen zonder de veelzijdige steun van hun krachtige echtgenotes.
De rol van vrouwen binnen Philips is altijd van groot belang geweest. Vrouwen waren de eerste medewerkers en verrichtten in de fabrieken tal van werkzaamheden, van gipsen tot draadsnijden en van solderen tot sorteren en spoelen. Ze lieten zich ook gelden op kantoor. Zo werkten vrouwen met een diploma van een middelbare school als secretaresse, als correspondent, in de administratie of bij commerciële afdelingen. Bovendien vermeldt Philips trots dat het één van de weinige bedrijven was met een afdeling voor getrouwde vrouwen, zodat zij konden blijven werken. Daarnaast stelt Philips dat de vrouwen van Gerard en Anton nauw betrokken waren bij de onderneming als serieuze gesprekspartners bij zakelijke beslissingen en als zelfstandig initiatiefnemers op sociaal gebied. Zo richtte Johanna Philips-Van der Willigen met haar man het Philips-Van der Willigen fonds op, waarmee tienduizenden kinderen van medewerkers de kans kregen een opleiding te volgen. En Anna Philips-de Jongh, de echtgenote van Anton Philips, vervulde meer dan zeventig jaar een prominente positie in de Philips-gemeenschap. Ook vandaag de dag moedigt Philips nadrukkelijk de invloed en deelname van vrouwen binnen de organisatie aan. Dat maakt het des te passender om bij een monument dat de vroege geschiedenis van Philips verbeeldt, ook de rol en betekenis van vrouwen zichtbaar te maken. Hun verhalen verdienen het om onderdeel te zijn van de geschiedenis die we in de openbare ruimte onder de aandacht brengen.